Bağlanma Kuramı Üzerine I

İnsan, topluluk halinde yaşayan bir organizmadır ve öbür beşerlerle bir ortada bulunma isteği içerisindedir. İnsan yavrusu, biyolojik açıdan gözlenen özel durumu nedeniyle, hayatını sürdürebilmek için, öbür tiplerin yavrularına oranla, çok daha uzun mühlet anne-babasının direkt yardımına muhtaçtır. Bu kaçınılmaz durum, insan tipinden organizmaların bir ortada yaşama, eğilim ve ihtiyaçlarını, bilhassa de bağlanma muhtaçlığını açıklamaktadır. Bağlanma (attachment), ömrün birinci günlerinde başlayan, duygusal istikameti ağır basan ve olması beklenen bir durumdur.
Bağlanma kuramı John Bowlby ve Mary Ainsworth’un ortak çalışmaları sonucu oluşmuştur. Çocuğun anneyle bağı ve bu bağın bozulması, anneden ayrılması, anneden mahrum olması ve anneyi kaybetmesi üzerine bugüne kadar olan niyetlerimizi kökten değiştirdi. Anne-baba ve çocuk bağlantılarının, çocuk gelişimi üzerindeki tesirini ele alan bir-çok model ve kuram ortaya konulmasına rağmen, “Bağlanma Kuramı” çocuğun gelişimde anne-babanın (ebeveyn) tesirine, başka modellerden ya da kuramlardan, daha tesirli bir vurgu yaptığı görülmektedir.

Bowlby’e (1969) nazaran çocuk ile temel bakım veren kişi (genellikle anne) ortasında bağlanmanın oluşmasındaki süreç;

  • İnsanları ve hareket eden objeleri tercih etmeye yönelim,
  • Daha sık gördüklerini başkalarından ayırt etmeyi öğrenme,
  • Tanıdıklarına yaklaşma ve tanımadıklarından uzak durma,
  • İstendik sonuçları getiren davranışları başkalarından ayırt etme ve artırma kademeleriyle gerçekleşmektedir.

Bebeklikteki bağlanma kavramı; muhakkak bir bireye olumlu reaksiyonların verilmesi, vaktin büyük bir kısmının o bireyle birlikte geçirilmek istenmesi, rastgele bir dehşet yaratan durum yahut nesne karşısında çabucak o kişinin aranması, bağlanılan kişinin varlığının duyumsanmasına eş vakitli olarak rahatlama hissinin eşlik etmesi üzere his ve davranış örüntülerinin tümünü kapsamaktadır. Bebeklik devrinde bağlanma basamaklar halinde gözlenmektedir. Doğumdan çabucak sonra insan yavrusunun tabiatı mucibince başlayan bağlanma; göğüs arama, başı döndürme, emme, yutma, parmak emme, yakalama, anneye yönelme, beslenme saatlerini sezinleme ve hazırlanma halinde kendisini göstermektedir. Çocuklarda belirledikleri bağlanma davranışlarını üç kategori içerisinde sınıflamışlardır. Bunlardan birincisi inançlı bağlanma biçimidir ve inançlı bağlanma içerisinde çocuklar temel ihtiyaçlarına vaktinde karşılık verebilen annenin aracılığıyla oyun ya da keşfe çıkmada kendilerini inançta hissederler. Anneleri tarafından yalnız bırakıldığında anneleri ile yakınlık ve temas arayışlarını sürdürürler ve tepkisel olarak huzursuzluk yaşarlar lakin anneleri ile tekrar bir ortaya geldiklerinde basitçe sakinleşerek etrafla ilgilenmeye ve çevreyi keşfetmeye devam ederler. Anneyle kurulan bu tıp inançlı bir bağlanma örüntüsü bebeğin ahengine ve gelişimine katkı sağlamaktadır. İkinci olarak kaygılı/kararsız bağlanma biçimi içinde çocuklar, annelerinden ayrıldıklarında ağır bir dert, tansiyon ve kızgınlık hissetmekte, yabancılarla bağlantı kurmayı reddetmekte, anneyle tekrar bir ortaya geldiklerinde ise kolaylıkla sakinleşmek ve etrafla olan ilgilerini sürdürmek yerine, anneye daha fazla yakınlaşıp ondan ayrılmak istememektedirler. İnançsız bağlanma duygusu geliştiren bireyler diğerlerine itimat duymakta zorluk çekerler ve diğerleri ile olan münasebetlerini daima denetim altında tutmaya çalışırlar. Bağlantıları denetim altında tutma davranışı ekseriyetle diğerleri tarafından terk edilmek ya da reddedilme dehşetinden ötürü yakın bağlantılar kuramama, sevilmeyeceği ya da kıymetsiz bulanacağından korkma, ağır yalnızlık ve soyutlanmışlık hislerinden kaçınma halinde ortaya çıkar. Bağlanma ile ilgili literatür incelendiğinde, doğumdan itibaren bebek ile temel bakıcı (anne) ortasında gelişen bağlanma örüntüsünün yalnızca hayatın birinci yıllarında gerçekleşen bir süreç olmadığı, hem çocuklukta hem de yetişkinliğe geçişte bireyin ruh sıhhati üzerindeki tesirinin devam ettiği ve bağlanmanın ömür uzunluğu devam eden bir yazgı (life script) ya da süreç olduğu belirtilmektedir. (Bartholomew, 1993; Rice, 1990).
Son yıllarda ergen ve yetişkin münasebetlerinde bağlanmanın rolünü inceleyen araştırma bulguları, ömrün birinci yıllarında anne babanın çocuğa verdiği reaksiyonlara bağlı olarak çocuğun kendisine ve diğerlerine ait oluşturduğu modellerin daha sonraki yıllarda da yakın bireyler ortası ilgiler için bir model niteliği taşıdığını ortaya koymaktadır (Allen ve ark. 2002). Bağlanma tarzları ile çalışmaların sonuçlarına genel olarak bakıldığında; inançlı bağlanma biçimine sahip ergenlerin hislerini daha kolay tabir edebildikleri, anne-baba ve akran ilgilerinde daha az çatışma yaşadıkları (Ducharme, Doyle ve Markiewicz, 2002), inançsız bağlanma biçimine sahip ergenlerin ise kendilerini diğerlerine açma ve yakınlık kurmada isteksiz olmanın (Allen ve ark. 2002) yanı sıra öz inançlarının düşük olduğunu ortaya koymaktadır (Laible, Carlo ve Roeschc, 2004).
Araştırmacılar son yirmi yıl içinde bağlanma yönelimlerindeki ferdî farklılıkları ortaya çıkarmışlardır. Örneğin Hazan ve Shaver (1987), bağlanma tarzlarına ait olarak ergenler ve yetişkinleri inançlı, kaçınan ve telaşlı olarak sınıflandırmışlardır. Bartholomew ve Horowitz (1991) ise bağlanma tarzlarını, olumlu ve olumsuz kutuplarda bedellendirilen zihinsel modellerin kesiştiği noktada tanımlamışlardır.
Böylelikle, iki boyutun olumlu ve olumsuz kutuplarda bedellendirilen zihinsel modeller- çaprazlanmasından dört temel bağlanma tarzının ortaya çıkacağını ileri sürmüşlerdir;
a) inançlı, (++)
b) kaygılı, (-+)
c) saplantılı, (+-)
d) kayıtsız. (–)
İnançlı bağlanma tarzı, olumlu benlik ve öbürleri modellerinin bileşimini; kaygılı bağlanma tarzı, olumsuz benlik ve öbürleri modellerinin bileşimini; saplantılı bağlanma tarzı, olumsuz benlik modeli ile olumlu oburlarının bileşimini; kayıtsız bağlanma tarzı ise kendine bedel verme ile diğerlerine karşı olumsuz tavra sahip olmanın bileşimini içermektedir. Bartholomew (1990)’e nazaran inançlı şahıslar, olumlu benlik algısını ve kendini sevilmeye paha görme hissini diğerlerinin muteber, dayanak veren, ulaşılabilir ve âlâ niyetli olduğuna dair olumlu beklentilerle birleştirmektedirler. Dehşetli şahıslar, kişisel değersizlik hisleri ile diğerlerinin güvenilmez ve reddedici olduğuna ait beklentileri yansıtmaktadırlar. Saplantılı şahıslar, kendini bedelsiz hissetme ve sevilmeye kıymet görmeme hisleri ile diğerlerine ait olumlu değerlendirmeler yapmaktadırlar. Kayıtsız şahıslar ise özerkliğe çok derecede değer vermekte, diğerlerine olan ihtiyacı ve yakın alakaların gerekliliğini savunmacı bir biçimde reddetmektedirler. Bartholomew ve Horowitz (1991), Hazan ve Shaver (1987) tarafından belirlenen kaçınma kalıbını, kaçınmanın iki farklı kuramsal formunu bir ortaya getirerek korkulu-kaçınma ve kayıtsız-kaçınma olarak bir kalıpta iki boyut olacak biçimde belirlemişlerdir. Lopez ve Gormley (2002)’e nazaran bağlanma tarzları, -içsel işleyiş modelleri- yakın ergen ve yetişkin ilgilerinin gelişimini etkilemektedir. Dört içsel işleyiş modeli karşılaş
tırıldığında inançlı bireyler yakın alakalarda en optimal davranışı gösteren bireylerdir. Bu sayede kendileri ve öbürleri için bağlanma figürleri ile negatif hisleri düzenleme yetenekleri vardır. İnançlı bireyler, negatif davranış tipini en az göstererek yakın ilgilerindeki tansiyonu rutin olarak giderebilme kapasitesine sahiptirler. Böylelikle, kayıtsız ya da saplantılı bireyler çatışma durumları boyunca inançlı bireylerden daha negatif davranışlar gösterme eğilimindedirler. Saplantılı ve kayıtsız bireyler karşılaştırıldıklarında ise, saplantılı bireyler zorluklara en fazla sığınan bireyler durumundadır. Saplantılı bireyler, benliğin geçerliğini korumak için alakayı sürdürmeye en fazla yatırım yapan bireyler olarak düşünüldüğünde, bu bireylerin bağlanma figürlerinin mevcudiyetine ait sık sık çok ihtiyatlı oldukları görülmektedir. Bu ruh durumu bir bağlantı içinde tansiyonla karşılaşıldığında yordanamayan bağların geçmişine dayalı çatışmacı kanılar ve hislerin harekete geçmesine ve ağır bir düşmanlığa yol açabilir. Endişeli bireyler ise, kendileri ve başkalarının negatif içsel işleyiş modellerini birleştiren bireyler olarak varsayılmaktadırlar. Bunun sonucu olarak onlar reddedilme ve duygusal yakınlık endişeli tarafları ile toplumsal ilgilerden en fazla kaçınan bireylerdir. Hazan ve Shaver’in üçlü bağlanma yaklaşımı ile, Bartholomew ve Horowitz’in dörtlü bağlanma yaklaşımını karşılaştıran çalışmalar, ekseriyetle iki farklı kaçınan (korkulu ve kayıtsız) bağlanma tarzının geçerliliğine ait deliller sunmuştur. Bartholomew ve Horowitz’in önerdiği dörtlü bağlanma yaklaşımı çerçevesinde yürütülen çalışmalar da dengeli olarak dehşetli ve kayıtsız bağlanma tarzlarının zihinsel modeller temelinde farklılaştıklarını göstermiştir. Örneğin, Bylsma, Cozarelli ve Sümer (1997), kayıtsızların korkululara oranla daha yüksek seviyede benlik hürmetine sahip olduklarını ve bu şahısların gerçek ve ülkü benlik kavramları ortasında daha az farklılıklar bulunduğunu göstermişlerdir (Akt., Sümer ve Güngör, 1999, s.75).

Yorum bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir