Ödül ve Ceza

Ödül, yapılması istenen bir davranış için verilen; keyif veren bir imkan, bir haktır. Yiyecek, içecek, çikolata, tv seyretmesine ve/veya arkadaşıyla oynamasına müsaade vermek, ikram vermek üzere..

Anne-babalar genelde çocuklarının yapmasını istedikleri davranış için evvelden ödül vereceklerine dair kelam verirler. Böylece çocuk davranışı yapar ve mükafatı kazanır. Bu başta işe yarayan bir formülmüş üzere görünse de vakitle çocuk mükafata bağımlı hale gelir. Çocuk kendisinden istenen davranışı yapması gerektiğine inandığı için değil de yalnızca mükafatı almak için yapmaya başlar.
“Bugün ödevimi yaparsam, dışarı çıkmama müsaade vereceksin değil mi?”

Ödül almaya alışan çocuk, her yaptığı davranış karşısında beklentiye girer ve karşılık bekler.
“Bugün odamı toplarsam bana ne alacaksın?”
“Bugün ıspanak yersem çikolata verecek misin?”

Vakitle işler yolunda gitmez ve ödül cazipliğini kaybeder. Anne-baba daha tesirli mükafatlar bulmaya çalışır.
“Önceden ödevini yapınca gofret alırdım, artık işe yaramıyor.”

Ödül, âlâ davranış sergileme alışkanlığı oluşturmak için muhakkak bir ölçüde kullanılmalıdır. Dikkat edilmesi gereken en değeri nokta, anne-babanın mükafatla bir arada çocuğun yaptığı davranışı takdir etmesidir. Anne-baba çocuğa yaptığı davranışı ne kadar beğendiğini ve sevincini göstermeli, yapılması beklenen davranış için çocuğu teşvik etmelidir.
“Bugün ben söylemeden odanı topladığın için çok sevindim. Çok beğendiğin kalemi sana alacağım. Bundan sonra ben söylemeden odanı toplayacağına güveniyorum.”

Takdir ve teşvik çocuk eğitiminde çok değerlidir. Vakitle mükafatın tesiri yok olur lakin çocuk anne-babasının takdirini almak için o davranışı yapmaya devam eder. Bu sebeple ödül başlangıçta ve belirli bir oranda kullanılmalı, istenilen davranış çocuk tarafından yapılmaya devam edildiğinde ise ortadan kalkmalı, ödül yerine çocuk takdir ve teşvik edilmelidir.

Çocukluğunuzda ya da son vakitlerde size söylenmiş bir takdir kelamını düşünün:
Hangi davranışınızdan ötürü takdir aldınız? Kim sizi takdir etti? Takdir edildiğinizde neler hissettiniz? Sizi takdir eden şahsa karşı neler düşündünüz, hissettiniz? Takdir edilen davranışı tekrar etmek istediniz mi?

Bu sorulara karşılık vererek, çocuğunuzu takdir ettiğinizde yaşayacağı his ve fikirleri anlamış olacaksınız. Verdiğiniz karşılıkları düşündüğünüzde takdirin ne derece tesirli bir davranış tekrarlatıcı olduğunu göreceksiniz.

“Bugün saçın ne kadar hoş olmuş” diye karşılandığımızda hangimiz bir daha saçını o formda yapmak istemez? Sofrada “Yemek çok hoş olmuş” dendiğinde hangimiz daha hoş yemek yapmak için motive olmaz? 

Takdir, anne-babanın çocuğa verebileceği en yeterli ödüldür. Bazen takdir olmadan verilen bir ödül çocuk için anlamsız olur, yetersiz kalır. Çocuk neden ödüllendirildiğini bilmez, bu yüzden ödül eğitici-öğretici özelliğini yitirmiş olur. Bu sebeple, çocuğu ödüllendirirken hangi sebeple ödüllendirildiği ve verilen mükafatı neden hak ettiğini söz etmek hayli kıymetlidir.

Ceza, tekrar edilmesi istenmeyen bir davranışı ortadan kaldırmak için uygulanan bir usuldür. Odaya kapatma, sevdiği bir şeyden yoksun etme, harçlığını kesme, dışarı çıkmasına pürüz olma gibi…

Ceza, çocuk istenmeyen bir davranış yaptığı durumlarda uygulanır yahut uygulanacağı belirtilir:
“Sınavdan yeterli not almazsan konuta gelme.”
“Bir daha odanı toplamazsan harçlık yok.”

Ceza, birden fazla vakit çocukta dehşete sebep olur. Çocuk, davranışı tekrarlamak istediği halde korktuğu için yapmaz.
“Bir daha öğretmenden şikayet gelirse, dayak yersin.”
Lakin, ödül üzere vakitle cezanın da tesiri yok olur.  Çocuk cezaya alışır, yoksun bırakıldığı şey onu etkilemez ve istenmeyen davranışı yapmaya devam eder.
“Önceden ödev yapmayınca bilgisayarda oyun oynamasına mani oluyordum. Artık bilgisayar oyunlarına olan ilgisi geçti. Tv ye merak saldı. Bunu da mı engelleyeceğim. Bu kere de Tv için ödev yapmıyor.”

Bu üzere durumlarda çoklukla çocuk cezadan kurtulabilmek için palavra söylemeye başlar:
“Okuldan şikayet geldiğinde arkadaşlarıyla görüşmesine müsaade vermiyoruz. Bu sefer de kursa gitmek yerine arkadaşlarıyla görüştüğü ortaya çıktı. Artık ne yapacağız bilmiyoruz…”

Tıpkı ödülde olduğu üzere, anne-babalar verdikleri cezayla bir arada sağlamaya çalıştıkları disiplini  de değiştirmek, yenilemek durumundadır. 
“Harçlığını kesiyorum, bu kere de arkadaşlarından borç alıyormuş.. Ne ceza versek işe yaramıyor…”

Pekala ceza vermeden çocuğun istediğimiz davranışı yapmasını nasıl sağlayabiliriz? 
Evvel kendimize dönüp çocukluğumuzda yaptığımız bir davranışımızdan ötürü cezalandırıldığımız bir anımızı hatırlayalım:
Sizi kim, ne formda cezalandırdı? Neler hissettiniz? Sizi cezalandıran şahsa karşı neler düşündünüz, hissettiniz? Cezalandırılmanıza sebep olan davranışı tekrarlamak istediniz mi?

Çocuk ceza usulü ile disipline edilmeye çalışıldığında ekseriyetle kızgınlık, nefret, intikam, güvensizlik, suçluluk üzere negatif hisler hisseder. Vakitle ceza fonksiyonunu yitirdiğinde ise yaptığı davranıştan ötürü pişmanlık duyması gerektiği yerde intikam almaya çalışır. Çocuk işlediği kabahatin ya da yaptığı yanlış davranışın sonuçlarını düşünmez, o an yaşadığı olumsuz hislere odaklanır. Bu prosedürle, hem çocuğun yaptığı yanlışla yüzleşmesine hem de  yaptığı davranışın sonuçlarını düşünmesine pürüz oluruz. 

Ceza, çocuğu disipline etmek için kullanılan sistemlerden biri olmamalıdır, ancak çocuk yaptığı yanlış davranışın sonuçlarını yaşamalıdır. Örneğin; bir çok sefer ikaz almasına karşın boya yaparken yerleri boyayan çocuğa, yerleri nasıl temizleyeceği gösterilir ve temizlemesi istenir. Temizlemezse, boyaları belli bir mühlet için elinden alınabilir. 

Pekala, ceza vermeden istenmeyen davranışa nasıl pürüz olabiliriz?

İstenmeyen davranış gerçekleşmeden evvel:
Önleyici açıklamalar yaparak, beklentileri açıkça söz ederek çocuğa söyleyerek,
Çevreyi çocuğa uygun hale getirerek,
İstenen, beklenen davranışı çocuktan evvel yapıp ona örnek olarak,
Çocuğa yol göstererek,
İstediğimiz davranışı yaptığında takdir ederek.

İstenmeyen davranış esnasında:
İstenmeyen davranışın sebebini düşünmesine teşvik ederek,
Çocuğu engellemek yerine yapan tahlil yolları sunarak, ona alternatif davranışlar göstererek.

İstenmeyen davranış gerçekleştikten sonra:
İstenmeyen davranışın tesirlerini, sonuçlarını ona gösterip pişman olmasını sağlayarak,
İstenmeyen davranışın sonuçlarını yaşamasına müsaade vererek.

Dikkat edelim…
Çocuğun âlâ davranışlarına dikkat edin, istenmeyen bir davranışta bulunduğunda aşikâr bir mühlet, mümkün olduğu kadar göz gerisi edin.
Beğendiğiniz bir davranışı olduğunda kesinlikle takdir edin; “Evet, aferin, çok hoş, bunu yapman çok hoşuma gidiyor.”
İstemediğiniz bir davranışı için “bunu bir daha yapma” değil, o davranış yerine hangi davranışı yapmasını beklediğinizi anlayabileceği halde tabir edin.

Yorum bırakın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir